«

صفحه 4

»

سبحانك اللهم و بحمدك یا مَنْ لا یرتقی إلى ذروة كمال أحدیته آمال العارفین، و یقصر دون بلوغ قدس كبریائه أفكار الخائضین. جَلَّتْ عظمتك من أن تكون شریعةً للواردین، و تقدّست أسماؤك من أن تصیر طعمةً لأوهام المتفكّرین. لك الأحدیة الذاتیة فی الحضرة الجمعیة والغیبیة، والواحدیة الفردیة فی التجلّیات الأسمائیة والأعیانیة، فأنت المعبود فی عین العابدیة والمحمود فی حال الحامدیة. ونحمدك اللهم بألسِنَتك الذاتیة فی عین الجمع والوجود على آلائك المتجلّیة فی مَرائی الغیب والشهود، یا ظاهراً فی بطونه وباطناً فی ظهوره.
و نَستعینُك و نعوذُ بك من شرّ الوسواس الخَنّاس، القاطع طریق الإنسانیة، السالك بأولیائه فی مهوى جِهنام الطبیعة الظلمانیة، اهدنا الصراط المستقیم الذی هو البرزخیة الكبرى و مقام أحدیة جمع الأسماء الحُسنى.
و صلِّ اللهم على مبدأ الظهور و غایته، و صورة أصل النور و مادّته ـ الهیولى الاُولى ـ والبرزخ الكبرى الذی دَنى فرفض التعینات فتَدّلى فكان قاب قوسى الوجود و تمام دائرة الغیب والشهود أو أدنى الذی هو مقام العَماء، بل لا مقام هنا على الرأى الأسنى (عنقا شكار كس نشود دام بازگیر). و على آله مفاتیح الظهور و مصابیح النور بل نورٌ على نورٍ، غصن () الشجرة المباركة الزیتونة والسدرة المنتهى وأصلهما، و جنس الكون الجامع والحقیقة الكلیة و فصلهما، سیما خاتم الولایة المحمدیة و مُقبِض (1) فیوضات الأحمدیة الذی یظهر بالربوبیة بعد ما ظهر آباؤه علیهم‏السلام

«

صفحه 5

»

بالعبودیة، فانَّ العبودیة جوهرةٌ كنهها الربوبیة، خلیفة اللّه‏ فی الملك والملكوت و إمام أئمّة قُطّان الجبروت، جامع أحدیة الأسماء الإلهیة و مظهر تجلّیات الأوّلیة والآخریة، الحجَّة الغائب المنتظر، و نتیجة مَنْ سلف و غَبَر ـ أرواحنا له الفداء و جعلنا اللّه‏ من أنصاره ـ والعنِ اللهم أعدائهم، قُطّاع طریق الهدایة، السالكین بالاُمم مسلك الضلالة والغوایة.
و بعد، فإنّ الإنسان ممتاز عن سایر الموجودات باللطیفة الربانیة والفطرة الالهیة ـ فِطْرَةَ اللّه‏ِ الَّتی فَطَرَ النّاسَ عَلَیها ـ و هذه بوجهٍ هی الأمانة المشار إلیها فی الكتاب العزیز الالهی «إنّا عَرَضْنا الأَمانَةَ عَلىَ السَّمواتِ وَالأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَینَ أَنْ یحْمِلْنَها وَاَشْفَقْنَ مِنْها وَ حَمَلَها الإنْسانُ» و هذه الفطرة هی فطرة توحید اللّه‏ فی المقامات الثلاثة بل رفض التعینات و إرجاع الكُلّ إلیه وإسقاط الإضافات حتّى الأسمائیة وإفناء الجُلّ لدیه. و مَنْ لم یصل إلى هذا المقام فهو خارجٌ عن فطرة اللّه‏ و خائنٌ فی أمانة‏اللّه‏، و جاهلٌ بمقام الإنسانیة والربوبیة، و ظالمٌ بنفسه والحضرة الالهیة.
و معلومٌ عند أصحاب القلوب من أهل السابقة الحُسنى أنّ حصول هذه المنزلة الرفیعة والدرجة العَلیة؛ لایمكن إلاّ بالریاضات الروحیة والعقلیة والخواطر القُدسیة القلبیة بعد طهارة النفس عن أرجاس عالم الطبیعة و تزكیتها، فإنّ هذا مقامٌ لا یمسُّه إلاّ المطهّرون، و صرف الهَمّ إلى المعارف الإلهیة و قَصْر الطرْف إلى الآیات والأسماء الربوبیة عقیب صیرورته إنساناً شرعیاً بعدما كان إنساناً بشریاً بل طبیعیاً. فاخرجی أیتها النفس الخالدة إلى الإرض لاتّباع هواك من بین الطبیعة المظلمة المدهشة الهیولانیة، و هاجری إلى اللّه‏ مقام الجمع و إلى رسوله مظهر أحدیة الجمع حتّى یدركك الموت بتأیید اللّه‏ تعالى فوقع أجرك علیه، وهذا هو الفوز العظیم والجنة الذاتیة اللقائیة التی لا عین رأت و لا اُذن سمعت و لا خطر على قلب بشر.
واعلمی أنّك ظهرت من مقام جامعیة الأسماء والبرزخیة الكبرى، و أنت غریب فی هذه الدار ولابدّ لك من الرجوع إلى الوطن؛ فاحببی وطنك فإنّه من الإیمان ـ كما أخبر به سید الإنس والجانّ.
إیاك ثمّ إیاك ـ واللّه‏ تعالى معینك فی اُولاك واُخراك ـ و أن تصرف همّك إلى حصول الملاذّ الحیوانیة الشهویة فإنّ هذا شأن البهائم، أو الغلبة على أقرانك و أشباهك حتّى فی العلوم والمعارف فإنّ هذا شأن السباع، أو الریاسات الدنیویة الظاهریة وصرف الفكر والتدبیر إلیها فإنّ

«

صفحه 6

»

هذا مقام الشیاطین، بل ولاتجعلی نصب عینك صورة النسك و قشورها، ولا اعتدال الخُلق و جُودتها، ولا الفلسفة الكلّیة والمفاهیم المبهمة، ولا تنسیق كلمات أرباب التصوّف والعرفان القشریة وتنظیمها، و إرعاد أهل الخرقة و إبراقها، فانّ كلّ ذلك حجاب فی حجاب وظلمات بعضها فوق بعض، و صرف الهمّ إلیها اخترام و هلاك، و ذلك خسران مبین وحرمان ابدی و ظلمات لا نهایة لها؛ بل یكون همّك التوجّه إلى اللّه‏ تعالى و إلى ملكوته فی كلّ حركاتك و سكناتك و أنظارك و أفكارك؛ فإنّك مسافر إلى اللّه‏ تعالى ولایمكن لك هذه المسافرة بقدم النفس بل لابدّ و أن یكون بقدم اللّه‏ و رسوله؛ فإنّ المهاجرة من بیت النفس لایمكن بقدمها. فكلّما كان قدمك قدم النفس، ما خرجت بعدُ من بیتك، فلست مسافراً؛ وقد عرفت أنّك غریب مسافر.
وهذه وصیتی إلى نفسی القاسیة المظلمة البطّالة و إلى صاحبی الموفّق ذی الفكر الثاقب فی العلوم الظاهرة والباطنة والنظر الدقیق فی المعارف الالهیة، العالم الفاضل النقّاد والروحانی الآقا میرزا جواد الهمدانی ـ بلّغه اللّه‏ غایة الأمانی ـ فإنّی ولعَمر الحبیب مع أنّه لستُ من أهل العلم وطلاّبه قد ألقیت إلیه ما عندی من مهمّات اُصول الفلسفة الالهیة المتعالیة، و شطراً ممّا استفدت من المشایخ العظام ـ أدام اللّه‏ ظلّهم ـ و كتب أرباب المعرفة و أصحاب القلوب ـ رضوان اللّه‏ علیهم ـ و قد بلغ بحمد اللّه‏ تعالى مرتبة العلم والعرفان وسلك مسلك العقل والإیمان، وهو سلَّمه اللّه‏ لطیف السّر والقریحة، نقی القلب، سلیم الفطرة، جَید الرَویة، متردّی برداء العلم والسداد وعلى اللّه‏ التوكّل فی المبدأ والمعاد.
ولقد اوُصیه بما وصّانا أساطین الحكمة والمشایخ العظام من أرباب المعرفة أن یضنّ بأسرار المعارف كلَّ الضَنّ على غیر أهله من ذوی الجحد والاعتساف، والضالّین عن طریق الحقّ والانصاف؛ فإنّ هؤلاء السُّفَهاء قرائحهم مُظلمة، وعقولهم مُكدّرة، ولا یزیدهم العلم والحكمة إلاّ جهالة وضلالة، ولا المعارف الحقّة إلاّ خسراناً و حیرة، وقد قال تعالى شأنه: وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ... وَلا یزِیدُ الظّالِمِینَ اِلّا خَسَاراً.
و إیاك ثمّ إیاك أیها الأخ الروحانی والصدیق العقلانی و هذه الأشباح المنكوسة المُدَّعون للتمدُّن والتجدُّد، وهم الحُمُر المُسْتَنْفَرة والسِّباع المفترسة والشیاطین فی صورة الإنسان، و هم أضلّ من الحیوان، و أرذل من الشیطان، وبینهم ـ ولَعَمْرِ الحقیقة ـ والتمدّن بونٌ بعید؛ إن استشرقوا

«

صفحه 7

»

استغرب التمدّن، وإن استغربوا استشرق، فرّ منهم فرارك من الأسد فإنّهم أضرّ على الإنسان من الآكلة للأبدان.
واُكرّر التماسی و وصیتی أن تذكرنی عند ربّك ـ تعالى شأنه ـ ذكراً جمیلاً رَبَّنا آتِنَا فِی الدُّنْیا حَسَنةً وَ فِیالآخِرَة حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النّارِ و جَنِّبنا عن مخالطة السَّفَلة الأشرار بحقّ محمّدٍ و آله الأطهار ـ صلوات اللّه‏ علیهم.
حرّره العبد العاصی المذنب السید روح اللّه‏ بن السید مصطفى الخمینی، غفر اللّه‏ تعالى لهما و جزاهما وإخوان المؤمنین جزاءً حسناً فی صبیحة یوم السَّبْت لثلاث بَقین من ربیع المولود سنة الأربع والخمسین وثلثمأة بعد الألف من الهجرة القُدسیة النبویة ـ صلّى اللّه‏ علیه وآله.
[ترجمه:

خداوندا؛ پاك تویى و سپاس مى‏گویمت، اى كه آرزوى عارفین به قلۀ كمال احدیتش نرسد، و اندیشۀ پویندگان از وصول به كبریاى مقدسش كوتاه. عظمتت والاتر از آنكه براى ورود به آن راهى یابد، و اسمائت مبرا از آنكه به دام پندار متفكرین آید.
توراست احدیت ذاتى در مقام حضرت جمعى و غیبى،و از آنِ توست واحدیت فردى در تجلیات اسمائى و اعیانى. (2)
پرستیده تویى در حالى كه خود مى‏پرستى، و پسندیده تویى به هنگامى كه مى‏پسندى. خداوندا؛ تو را سپاس مى‏گوییم با زبانهاى ذاتى‏ات كه در عین جمع و وجود است (3) براى نعمتهایت كه جلوه‏گر در آینه‏هاى غیب و شهود است؛ اى كه پیدایى

«

صفحه 8

»

هنگامى كه پنهانى و نهانى چون هویدا.
یارى‏مان كن و پناهمان ده از شرّ وسوسۀ شیطان، آن راهزن طریق انسانى و راهبر دوستان خویش به دره‏هاى ژرف طبیعت ظلمانى، ما را به راه راست هدایت فرما كه برزخیت كبرى و مقام جمع اسماى حسناست. (4)
خدایا؛ درود بى‏پایان فرست بر مبدأ و غایت ظهور و صورت و مادۀ اصل نور (كه هیولاى اولى است) و هم او برزخ كبراست چنانچه [دَنى] نزدیك شد پس تعینات را رها كرد [فَتَدلّى] و خرامید [فكانَ قابَ قَوسَینِ] پس در جایگاه یك كمان كامل با دو قوس وجود و تكمیل دایرۀ غیب وشهود قرار گرفت [أو أدْنى] یا نزدیكتر از آنكه همان مقام عماء است، بلكه در آن جایگاه هیچ مقامى نیست ـ بنابر اصح نظریات ـ (عنقا شكار كس نشود دام باز گیر). (5)
و خدایا؛ درود فرست بر آل او كه ظهور الهى را گشایشگر و نور الهى را نمایانگرند بلكه نورٌ على نور هم ایشانند، ریشه و شاخۀ درخت مباركۀ زیتون و سدرة المنتهى[درختى در بالاترین مكان بهشت] هم اوست (6) و هم او جنس و فصل كوْن جامع و حقیقت كلیه است. (7)
مخصوصاً درود بر آن كسى كه ولایت محمدیه را به نهایت رسانده، فیضهاى احمدى را پذیرفته (قبض كرده)، با وصف ربوبیت الهى پدیدار شود چنانچه پدرانش با عبودیت آشكار شدند، چرا كه عبودیت حقیقتى است كه كُنه آن ربوبیت است. آنكه خدا را در مُلك و ملكوت جانشین و ائمۀ كجاوۀ جبروت را پیشوا، احدیت اسماء الهى را

«

صفحه 9

»

جامع و تجلیات اول و آخر را مظهر است، حجت غائب منتظر نتیجۀ پیشینیان و گذشتگان ـ ارواح ما به فدایش و خداوندمان از یارانش قرار دهد ـ پروردگارا! دشمنان ایشان را لعنت كن كه راهزن طریق هدایتند و راهبر امتها به گمراهى و حیرتند.
و بعد، آدمى را از دیگر موجودات به واسطۀ یك لطیفۀ ربانى و فطرت الهى متمایز كرده‏اند، فطرتى خدایى كه آدمیان را بر آن طینت آفرید. و این فطرت ـ به وجهى ـ همان امانتى است كه در كتاب عزیز الهى مورد اشاره شده اِنّا عَرَضْنَا الاَْمَانَةَ عَلَى السَّمواتِ وَ الاَرْضِ وَالجِبالِ فَاَبَینَ أنْ یحْمِلْنَها وَ اَشْفَقْنَ مِنْها و حَمَلَها الإِنْسانُ (8) ما امانت را بر آسمانها و زمین و كوهها عرضه داشتیم، از تحمل آن سرباز زدند و از آن ترسیدند و انسان آن را بر دوش گرفت. و این فطرت همان فطرت توحید خدا در مقامات سه گانه [ذات و صفات و افعال] بلكه فطرت رها كردن همۀ تعینات و ارجاع همه چیز به او و اسقاط همۀ اضافات حتى اضافات اسمائى است و فانى كردن همه چیز است نزد او، و هر كه به این منزلت نرسد از فطرت خدا خارج شده و در امانت پروردگار خیانت كرده و نسبت به مقام انسانیت و ربوبیت جاهل و به نفس خویش و حضرت حق ستم كرده است.
و نزد اهل دل از سابقین نیك‏سرشت آشكار است كه نیل به چنین جایگاه والا و مرتبۀ بلندى ممكن نیست مگر با ریاضتهاى روحى و عقلى و با اندیشه‏هاى مقدس قلبى پس از آنكه جان آدمى از پلیدیهاى عالم طبیعت پاك و پاكیزه شود ـ چرا كه این مقامى است كه لا یمَسُّهُ الاَّ الْمُطَهَّروُن (9) جز پاكان را به آن دسترسى نیست ـ و نیل به این مقصود حاصل نشود جز آنكه آدمى همت در كسب معارف الهى بگمارد و نظر در آیات و اسماء ربوبى منحصر كند به دنبال آنكه انسان شرعى شد بعد از آنكه انسان بشرى بلكه طبیعى بود.
پس اى نفس تابعِ هوا كه بر خاكدان زمین جاودانه گرفتارى، از خانۀ تاریك حیرت‏انگیز هیولانى بیرون آى، و به سوى «اللّه‏» كه مقام جمع است و رسولش كه مظهر

«

صفحه 10

»

احدیت جمع است (10) هجرت كن تا مرگ به تأیید خداى متعال تو را دریابد و پاداش تو بر خدا واقع شود كه این همانا رستگارى عظیم و بهشت لقاء ذاتى است كه نه چشمى را بر آن نظر افتاده و نه گوشى از آن خبر شنیده و نه بر قلب بشرى خطور كرده است [فوق ادراك بشرى است].
اى نفس؛ بدان كه تو از مقام جامعیت اسماء و برزخیت كبرا ظهور كرده‏اى و در این دیارْ غریبه‏اى و چاره‏اى جز بازگشت به وطن ندارى، پس وطن خویش محبوب‏دار كه این دوستى از ایمان است چنانكه سید انس و جن فرموده.
بپرهیز و بر حذر باش ـ خداوند متعال در اولى و اخرى یارت باد ـ از اینكه همت خویش صرف به دست آوردن لذات شهوات حیوانى كنى كه این شأن چهارپایان است، یا به چیرگى بر نزدیكان و همانندان بپردازى ـ اگر چه غلبه در علوم و معارف باشد ـ كه این منزلت درندگان است، یا همّ خویش به ریاستهاى ظاهرى دنیا صرف كرده تدبیر و اندیشه را بر آن بگمارى كه مقام شیاطین است؛ بلكه حتى پوسته و ظاهر عبادات را نیز منظر نظر قرار نده، و نه اخلاق معتدل یا نیكو را، و نه فلسفۀ كلیه یا مفاهیم مبهم را، و نه شیوایى گفتار ارباب تصوف و عرفان ظاهرى و نظم كلام ایشان را، و نه غرش رعد اهل خرقه و آذرخش ایشان [كه ادعاى رگبار معارف دارد] هیچ‏كدام را در برابر چشمانت قرار نده، كه همۀ آنها حجابى است اندر حجاب و ظلماتى است انباشته بر هم و صِرف كوشش در آنها مرگ و هلاكت است و چنین كارى زیان آشكار و محرومیت ابدى و ظلمتى است بى‏پایان.
بلكه همت تو باید در همۀ حركات و سكنات و اندیشه و فكرت در توجه به خداوند متعال و ملكوت او باشد، چرا كه به سوى خداى متعال مسافرى و ممكن نیست در این سفر با قدم نفْس راه پیمودن، پس چاره‏اى نیست جز آنكه با قدم خدا و رسول سفر كنى كه مهاجرت از سراى نفس با گامهاى آن نتوان. پس تا هنگامى كه با قدم نفس ره

«

صفحه 11

»

مى‏سپارى، هنوز از دیار نفس خارج نشده و به سفر نپرداخته‏اى، در حالى كه مى‏دانى كه مسافرى غریبى.
و این وصیتى است به نفْس سنگدل تاریك بیكارۀ خویش و وصیتى است به دوست موفقم صاحب خِردى با بینشى درخشان در علوم ظاهرى و باطنى و نظرى دقیق در معارف الهى، دانشمند خردمندِ نكته‏سنج روحانى «آقا میرزا جواد همدانى» كه خداوندش به نهایت آمال برساند.
من، به جان دوست قسم با آنكه از اهل علم و طلاب آن نیستم، از مهمات اصول فلسفۀ متعالیۀ الهى هر آنچه نزد خویش داشتم و بعضى از آنچه از اساتید بزرگوار ـ خداوند سایۀ ایشان را مستدام گرداند ـ و كتب ارباب معرفت و صاحبدلان ـ رضوان‏اللّه‏ علیهم ـ فرا گرفته بودم بر وى عرضه كردم، و او به حمد خداوند متعال به مرتبۀ علم و عرفان رسیده، مسلك عقل و ایمان را پیمود، در حالى كه خود نیز ـ سلّمه اللّه‏ ـ داراى قریحه و سرّى لطیف و قلبى پاك و طینت سلیم و فكرى نیكوست كه لباس علم و راستى بر تن كرده، و توكل همه بر خداست در مبدأ و معاد.
و اكیداً وصیت مى‏كنم او را به آنچه اعاظم حكمت و اساتید بزرگوار اهل معرفت، ما را به آن وصیت كرده‏اند كه نسبت به عرضۀ اسرار این معارف بر غیر اهلش ـ منكران و بى‏تدبیران و آنان كه از راه حق و انصاف گم گشته‏اند ـ كاملاً بخل بورزد، كه آن كوته‏نظران، ذوقى تار و عقلى كدر دارند و علم و حكمت جز جهالت و گمراهى بر ایشان نیفزاید و معارف حقه جز زیان و حیرت نیاندوزد كه خداوند عالى مرتبه فرموده: و نُنَزِّلُ مِنَ الْقرآنِ‏ما هو شِفَاءٌ و رَحْمةٌ... وَ لاَ یزِیدُ الظَّالِمینَ اِلاّ خَسَاراً (11) ما از قرآن آنچه را رحمت و شفاى مؤمنین است فرو فرستادیم و بر ستمگران جز زیان نیفزاید.
بپرهیز و بر حذر باش ـ اى برادر روحانى و دوست عقلانى ـ از این اشباح مدعى تمدن و تجدد كه آنان ستورى رمیده و گرگهایى درنده و شیاطینى انسان‏نما هستند كه از حیوان

«

صفحه 12

»

گمراهتر و از شیطان پست‏ترند، و قسم به جان حقیقت كه میان آنان و تمدن آنچنان فاصلۀ دورى است كه اگر به شرق روند تمدن به غرب گریزد و چون به غرب روى آورند تمدن به شرق برود، و همانند تو كه از شیر مى‏گریزى تمدن از ایشان در فرار است، كه ضرر ایشان بر بنى‏آدم از آدمخوارگان بیش است.
و درخواست و وصیتم را تكرار مى‏كنم كه مرا نزد خداى بلند مرتبۀ خویش به نیكى یاد كنى رَبَّنا آتِنا فِى الدُّنْیا حَسَنَةً وَفِى الآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنَا عَذَابَ النّارِ (12) پروردگارا در دنیا به ما حسنه و در آخرت حسنه عطایمان كن و از عذاب آتش نگاهمان‏دار، و ما را از آمدوشد با فرومایگان شرور بركناردار به حق محمد و آله الأطهار ـ صلوات اللّه‏ علیهم.
این وصیت را بندۀ نافرمان گنهكار، سید روح اللّه‏ فرزند سید مصطفى خمینى ـ خداوند متعال هر دو را بیامرزد و به آنان و برادران مؤمن پاداش خیر دهد ـ در صبح روز شنبه، سه روز به آخر ربیع المولود سال یك هزار و سیصد و پنجاه و چهار بعد از هجرت مقدس نبوى ـ صلى اللّه‏ علیه و آله ـ تحریر كرد.



     - إفراده باعتبار اللفظ بل المعنى.
     1 - بالقاف والباء الموحَّدة.
     2 - مقام ذات الهى مقامى است كه در هیچ آینه‏اى تجلّى ندارد، و مقام احدیتْ ذات تجلّى وجود است در مقامى كه همۀ اسماء و صفات در آن مستهلك است، و مقام واحدیت مقامى است كه وجود مشروط به جمیع اسماء و صفات در آن تجلّى مى كند.
     3 - خداوند خود را در مقامات مختلف ـ با زبان و فعل و حال ـ حمد مى‏كند یعنى هم با زبان ذات و هم با زبان اسماء الهى و هم با زبان اعیان ثابته در علم ربوبى حمد مى‏كند.
     4 - مقام برزخیت كبرى كه مقامى بین احدیت صِرف و كثرت امكانى است، مقامى است كه در آن ولایت كلى حاصل مى‏شود. این مقام با قرب فرایض حاصل شده و عبدْ سمع و بصر حق مى‏شود، چنین مقامى نهایت معراج رسول اكرم ص بوده و براى دیگران به تبع آن حضرت حاصل مى‏شود.
     5 - در حدیثى از رسول اكرم ص آمده است كه خداوند قبل از آنكه مخلوقات را بیافریند در عماء بود، و دربارۀ معناى آن احتمالات زیادى آمده است كه یكى از آنها این است كه در حجاب اسماء ذاتى بود.
     6 - اینكه صفت مفرد براى ائمۀ اطهار آمده است با توجه به تعبیرات لفظى است نه معنى.

     7 - كوْن جامع عالَمى است كه مقام احدیت جمع اسماء غیبى و شهودى است، و تعبیر دیگرى از انسان كامل است كه همه حضرات را در خود جمع كرده است.
     8 - بخشى از آیۀ 72 سورۀ احزاب.
     9 - سورۀ واقعه، آیۀ 79.
     10 - چون وجود با احدیت جمع جمیع اسماء و صفات تجلى كند، مقام اسم اعظم الهى «اللّه‏» است كه ربّ انسان كامل یعنى رسول اكرم ص مى‏باشد، پس او مظهر احدیت جمع است.
     11 - سورۀ اسراء، آیۀ 82.
     12 - بخشى از آیۀ 201 سورۀ بقره.